
1. Quy định của Fv88 com Nhà Cái Fv88 về xử lý lấn, chiếm đất đai bằng biện pháp dân sự
Theo Điều 11 Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, bên cạnh phương thức tự bảo vệ; cá nhân có quyền dân sự bị xâm phạm có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền áp dụng các phương thức như: (i) Công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền dân sự của mình; (ii) Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm; (iii) Buộc xin lỗi, cải chính công khai; (iv) Buộc thực hiện nghĩa vụ; (v) Buộc bồi thường thiệt hại; (vi) Hủy quyết định cá biệt trái Fv88 com Nhà Cái Fv88 của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền; (vii) Yêu cầu khác theo quy định của luật.
Về bảo vệ quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản, khoản 2 Điều 164 BLDS năm 2015 quy định: “Chủ sở hữu, chủ thể có quyền khác đối với tài sản có quyền yêu cầu Tòa án, cơ quan nhà nước có thẩm quyền, khác buộc người có hành vi xâm phạm quyền phải trả lại tài sản, chấm dứt hành vi cản trở trái Fv88 com Nhà Cái Fv88 việc thực hiện quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản và yêu cầu bồi thường thiệt hại”. Thực tế cho thấy, phương thức yêu cầu chấm dứt hành vi cản trở trái Fv88 com Nhà Cái Fv88 đối với việc thực hiện quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản thường được áp dụng đối với đối tượng là bất động sản[1]. Tuy nhiên, Fv88 com Nhà Cái Fv88 hiện hành chỉ mới dừng lại ở các quy định mang tính nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản. Điều này thể hiện ở việc cơ chế xử lý lấn, chiếm đất đai hiện không được điều chỉnh ở một điều luật cụ thể, mà nằm rải rác ở các quy định liên quan đến nghĩa vụ của người sử dụng đất trong việc tôn trọng và duy trì ranh giới chung, nghĩa vụ tôn trọng quy tắc xây dựng, cũng như các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản được dự liệu trong BLDS hiện hành.
Cụ thể, khoản 2 Điều 175 BLDS năm 2015 quy định “người sử dụng đất được sử dụng không gian và lòng đất theo chiều thẳng đứng từ ranh giới của thửa đất phù hợp với quy định của Fv88 com Nhà Cái Fv88 và không được làm ảnh hưởng đến việc sử dụng đất của người khác”. Đồng thời, quy định này cũng đặt ra yêu cầu người sử dụng đất liền kề “không được lấn, chiếm, thay đổi mốc giới ngăn cách, kể cả trường hợp ranh giới là kênh, mương, hào, rãnh, bờ ruộng. Mọi chủ thể có nghĩa vụ tôn trọng, duy trì ranh giới chung”. Bên cạnh đó, Điều 11 Luật đất đai năm 2024 quy định “lấn đất, chiếm đất, huỷ hoại đất” là hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực đất đai. Khoản 11 Điều 12 Luật xây dựng năm 2014 sửa đổi, bổ sung năm 2020 nghiêm cấm “xây dựng cơi nới, lấn chiếm diện tích, lấn chiếm không gian đang được quản lý, sử dụng hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác và của khu vực công cộng, khu vực sử dụng chung”.
Dựa vào những cơ sở pháp lý nói trên, khi có hành vi lấn, chiếm xảy ra, chủ thể có đất bị lấn, chiếm hoàn toàn có thể yêu cầu người có hành vi lấn, chiếm chấm dứt hành vi hoặc nhờ sự can thiệp của cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết. Tuy nhiên, quy định cấm hành vi lấn, chiếm nói trên mới chỉ dừng lại ở góc độ nguyên tắc; BLDS năm 2015 chưa quy định về việc xử lý cụ thể trong những tình huống có hành vi lấn, chiếm xảy ra.
Bảo vệ quyền của người sử dụng đất lân cận, trong quy định về nghĩa vụ tôn trọng quy tắc xây dựng thì nhà làm luật đã dự liệu cơ chế yêu cầu chủ của công trình xây dựng phải tuân thủ Fv88 com Nhà Cái Fv88 về xây dựng, bảo đảm an toàn, không được xây vượt quá độ cao, khoảng cách mà Fv88 com Nhà Cái Fv88 về xây dựng quy định và không được xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu bất động sản liền kề và xung quanh. Trong trường hợp có hành vi lấn, chiếm xảy ra, công trình xây dựng buộc phải phá dỡ. Điều này được quy định tại điểm đ khoản 44 Điều 1 Luật xây dựng năm 2014 sửa đổi, bổ sung năm 2020.
Về nguyên tắc, hành vi lấn, chiếm đất đai xâm phạm đến quyền của người sử dụng đất bị lấn, chiếm nên phần diện tích lấn, chiếm phải bị tháo dỡ, di dời nhằm trả lại hiện trạng ban đầu. Biện pháp giải quyết này thể hiện sự nghiêm minh cũng như tính răn đe đối với chủ thể có hành vi xâm phạm. Ngoài ra, nếu việc lấn, chiếm gây thiệt hại thì chủ thể có hành vi lấn, chiếm còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi lấn, chiếm gây ra. Mặc dù BLDS không trực tiếp đưa ra biện pháp buộc tháo dỡ, di dời phần diện tích lấn, chiếm song thông qua cơ chế bảo vệ việc chiếm hữu, chủ đất bị lấn, chiếm có quyền yêu cầu người có hành vi xâm phạm phải chấm dứt hành vi và khôi phục lại tình trạng ban đầu[2] và cách thức để khôi phục tình trạng ban đầu trong trường hợp có lấn, chiếm xảy ra, chủ thể có hành vi xâm phạm đó là phải tháo dỡ, di dời phần lấn, chiếm.
2. Thực tiễn xử lý hành vi lấn, chiếm đất đai bằng biện pháp dân sự
Tranh chấp về quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản (trong đó bao gồm tranh chấp liên quan đến việc lấn, chiếm đất đai) là một trong những tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Toà án[3]. Thực tiễn xét xử trong những năm qua cho thấy sự đa dạng trong đường lối, cách thức giải quyết các tranh chấp về lấn, chiếm đất đai của Toà án. Sự đa dạng đó được thể hiện rõ nét qua các tình huống thực tiễn sau đây:
2.1. Trường hợp Tòa án buộc người có hành vi lấn, chiếm phải phá dỡ phần diện tích lấn chiếm
Ví dụ: Ông B khởi kiện yêu cầu bị đơn là ông D, bà E phải trả lại diện tích 3,4m2 đất đã lấn và tháo dỡ công trình xây dựng trên phần đất lấn, kể cả khoảng không gian theo chiều thẳng đứng. Bị đơn không đồng ý với yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn. Qua quá trình xác định, thu thập chứng cứ, Tòa án cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm đều chấp nhận yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn. Đồng thời, buộc bị đơn phải tháo dỡ một phần tường rào trên đất và tháo dỡ một phần mái che nhà chính, một phần mái ngói đầu đốc nhà xe để trả lại đất và khoảng không đã lấn cho nguyên đơn theo mốc giới là đường thẳng được nối bởi các điểm 14, 20; bị đơn có nghĩa vụ làm máng nước để nước mưa từ mái nhà không chảy xuống làm ảnh hưởng đến bất động sản liền kề của nguyên đơn. Trường hợp vợ, chồng bị đơn là ông D, bà E không tự tháo dỡ thì sẽ bị cưỡng chế tháo dỡ, cắt bỏ phần tài sản lấn sang đất của ông B theo quy định của Fv88 com Nhà Cái Fv88[4].
Có thể thấy, hướng xử lý của Tòa án hai cấp là áp dụng biện pháp dân sự buộc chủ thể có hành vi lấn, chiếm phải dỡ bỏ phần lấn, chiếm và trả lại hiện trạng ban đầu cho chủ sở hữu quyền sử dụng đất bị lấn, chiếm.
2.2. Trường hợp Tòa án không buộc bên lấn, chiếm tháo dỡ phần diện tích lấn, chiếm và bên lấn, chiếm phải bồi thường
Ví dụ: Bà G và ông B cho rằng ông S trong quá trình xây dựng công trình đã có hành vi gây thiệt hại mái tôn, làm nứt tường và lấn chiếm 3,6 m2 nên yêu cầu ông S và ông H (chủ thầu công trình) có trách nhiệm bồi thường thiệt hại gây ra. Ông S thừa nhận có lấn qua đất của bà G theo kết quả đo đạc với diện tích là 3,6 m2 và làm hỏng mái tôn, tuy nhiên việc tường nhà bà G bị nứt thì ông cho rằng không phải do công trình của ông gây ra. Ông đồng ý bồi thường phần đất lấn chiếm là 2.000.000 đồng/m2 và bồi thường phần mái tôn bị thiệt hại.
Đối với yêu cầu của bà G về việc trả lại phần đất ông S đã lấn chiếm là 3,6 m2, do hiện nay công trình nhà ông S đã hoàn thành, nếu buộc ông S trả lại hiện trạng đất tranh chấp là 3,6 m2 bằng cách đập bỏ, thì thực tế không thể thi hành án được, Hội đồng xét xử công nhận sự tự nguyện của ông S bồi thường số tiền 2.000.000 đồng/m2 tương ứng giá trị mà ông S lấn chiếm là 3,6 m2 = 7.200.000 đồng. Hướng xử lý này không đúng với yêu cầu của nguyên đơn, tuy nhiên đảm bảo bản án được thi hành trên thực tế[5].
Hiện nay, chưa có cơ sở pháp lý cụ thể làm căn cứ để Toà án ra phán quyết cho phép công trình lấn, chiếm tiếp tục tồn tại, như ví dụ trên. Song, nếu dẫn chiếu sang quy định tại Điều 6 BLDS năm 2015, trong trường hợp chưa có điều luật cụ thể thì Tòa án có thể vận dụng lẽ công bằng để giải quyết tranh chấp dân sự. “Lẽ công bằng được xác định trên cơ sở lẽ phải được mọi người trong xã hội thừa nhận, phù hợp với nguyên tắc nhân đạo, không thiên vị và bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các đương sự trong vụ việc dân sự đó”[6]. Thay vì buộc tháo dỡ, di dời phần diện tích lấn, chiếm, nếu có giải pháp pháp lý phù hợp và tiết kiệm hơn thì nên ưu tiên lựa chọn giải pháp đó nhằm thể hiện nguyên tắc nhân đạo của Fv88 com Nhà Cái Fv88. Hơn nữa, bảo đảm tinh thần tương hỗ trong quan hệ láng giềng, việc ghi nhận cho phép phần diện tích lấn, chiếm tiếp tục tồn tại khi thoả mãn các điều kiện nhất định là lựa chọn cần thiết[7].
Ở khía cạnh khác, việc xử lý lấn, chiếm đất đai nói riêng, giải quyết các tranh chấp dân sự nói chung không dừng lại ở phán quyết có hiệu lực Fv88 com Nhà Cái Fv88 của Tòa án, mà vấn đề thi hành bản án trong thực tế lại là một vấn đề không hề đơn giản. Vì vậy, Tòa án cần cân nhắc cẩn trọng tính khả thi của phán quyết trên thực tế. Chẳng hạn, phần công trình lấn, chiếm đã tồn tại kiên cố một thời gian, nếu buộc tháo dỡ để trả lại phần diện tích lấn, chiếm không phải là giải pháp khả thi nhất và có thể gây tổn thất về mặt kinh tế. Cho nên, Tòa án cần xem xét một giải pháp thuận tiện hơn, hướng xử lý cho phép công trình xây dựng lấn, chiếm tiếp tục tồn tại và thanh toán chi phí tương ứng là giải pháp được Tòa án trong vụ việc nêu trên lựa chọn áp dụng.
Ở một số nước, học thuyết về sự khó khăn tương đối (The doctrine of relative hardship) được viện dẫn khi một chủ đất tìm kiếm sự đền bù công bằng đối với một chủ đất liền kề đã xâm phạm tài sản của mình. Khi sự xâm lấn là có chủ ý và cấu thành hành vi chiếm đoạt đất đai của người khác một cách cố ý, thì sự công bằng cần được khôi phục lại bất chấp những khó khăn tương đối của các bên. Nói cách khác, nếu việc lấn, chiếm là cố ý thì Tòa án sẽ ban hành lệnh tháo dỡ phần lấn, chiếm. Ngược lại, nơi mà sự xâm lấn có thiện chí (vô ý), Tòa án nên cân nhắc hoàn cảnh để không áp dụng các biện pháp cứng nhắc[8]. Bên cạnh đó, trong trường hợp nguyên đơn (bên bị lấn, chiếm) cũng có trách nhiệm cho hành vi lấn, chiếm thì việc Tòa án yêu cầu bên lấn, chiếm loại bỏ hành vi xâm phạm rõ ràng là không công bằng. Lệnh bắt buộc dỡ bỏ sẽ không được ban hành nếu lệnh đó ảnh hưởng bất lợi và nghiêm trọng đến lợi ích công cộng[9].
Khoản 3 Điều 674 BLDS Thuỵ Sĩ có quy định cơ chế thừa nhận quyền sở hữu phần đất lấn, chiếm trong trường hợp bên bị lấn, chiếm không phản đối kịp thời hành vi lấn, chiếm trái phép, mặc dù biết được điều đó và người chủ công trình xây dựng lấn, chiếm ngay tình và hoàn cảnh cho phép điều này thì người này có thể được cấp quyền sở hữu phần lấn, chiếm với sự bồi thường một khoản tiền hợp lý[10]. Theo hướng tương tự, Tòa án tối cao Hà Lan (Hoge Raad) đã từng quyết định rằng chủ đất bị ảnh hưởng không được phép yêu cầu dỡ bỏ phần đất lấn, chiếm trong các trường hợp mà việc lấn, chiếm hầu như không hạn chế việc sử dụng và thụ hưởng đất của chủ đất, trong khi việc dỡ bỏ sẽ mang lại sự mất mát hoặc tổn hại lớn cho người lấn, chiếm đất. Song nếu người lấn, chiếm có hành động cố ý hoặc do sơ suất nghiêm trọng hoặc nếu chủ đất bị ảnh hưởng ngay lập tức phản đối việc lấn, chiếm thì biện pháp cho phép công trình lấn, chiếm tiếp tục duy trì không được áp dụng. Tinh thần này được thể hiện rõ trong Fv88 com Nhà Cái Fv88 Hà Lan và Đức[11].
Ngoài các quốc gia kể trên, Nam Phi hay Anh cũng theo hướng tìm kiếm các giải pháp thay thế và lựa chọn các điều kiện mà theo đó một giải pháp thay thế cụ thể sẽ được coi là có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, khác với Fv88 com Nhà Cái Fv88 Hà Lan và Đức là đều không chú ý đến quy mô hoặc phạm vi của sự xâm lấn, Fv88 com Nhà Cái Fv88 Anh và Nam Phi đều tuyên bố bảo lưu phương án bồi thường thay thế cho các trường hợp đặc biệt khi việc lấn chiếm và tác động của chủ đất bị ảnh hưởng là nhỏ[12].
3. Một số đề xuất, kiến nghị
Không thể phủ nhận, trong chừng mực nhất định, việc áp dụng cơ chế cho phép phần tài sản lấn, chiếm được tiếp tục tồn tại thể hiện tính linh hoạt trong hoạt động xét xử của Toà án. Song, cần nhìn nhận rằng, giải pháp này chỉ nên được vận dụng trong những trường hợp đặc biệt phù hợp với lợi ích kinh tế cũng như suy xét đến ý chí của chủ sở hữu phần bất động sản bị lấn, chiếm. Có như vậy, quyền của chủ sở hữu đối với tài sản nói chung, đối với bất động sản nói riêng mới được bảo vệ một cách triệt để. Song song với đó, cần đưa ra các điều kiện nghiêm ngặt để cho phép công trình lấn, chiếm tiếp tục tồn tại để hạn chế tình trạng chủ thể lợi dụng “tính linh hoạt” của thực tiễn tư pháp thực hiện hành vi lấn, chiếm đất đai trên thực tế.
Từ những phân tích và luận giải nêu trên, nhóm tác giả cho rằng, Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn đường lối xử lý hành vi lấn, chiếm đất đai bằng biện pháp dân sự. Trong đó, cần có quy định mang tính nguyên tắc về cách thức xử lý hành vi lấn, chiếm là buộc tháo dỡ, di dời công trình lấn, chiếm, trả lại hiện trạng ban đầu cho chủ sở hữu quyền sử dụng đất bị lấn, chiếm. Bên cạnh đó, hướng dẫn cũng cần nêu rõ các điều kiện để cho phép phần diện tích lấn, chiếm được tiếp tục tồn tại, cụ thể như sau: (i) Phần diện tích lấn, chiếm là không đáng kể so với diện tích đất của chủ thể bị lấn chiếm; (ii) Tại thời điểm việc lấn, chiếm xảy ra, chủ sở hữu bất động sản bị lấn, chiếm biết hoặc phải biết việc lấn, chiếm nhưng không phản đối; (iii) Việc tháo dỡ, di dời công trình lấn, chiếm gây thiệt hại về kinh tế lớn hơn so với việc cho phép công trình tiếp tục tồn tại; (iv) Việc tồn tại công trình lấn, chiếm không gây thiệt hại nghiêm trọng đến chủ sở hữu quyền sử dụng đất bị lấn, chiếm; (v) Việc cho phép phần diện tích lấn, chiếm được tiếp tục tồn tại phù hợp với chính sách, quy định về quản lý đất đai, xây dựng của địa phương.
Cần lưu ý rằng, để phần diện tích lấn, chiếm được tiếp tục tồn tại đòi hỏi phải thỏa mãn các điều kiện trên. Có như vậy, quyền lợi của chủ đất bị lấn, chiếm và tính nghiêm minh của Fv88 com Nhà Cái Fv88 mới được đảm bảo. Trong trường hợp không thoả mãn một hoặc các điều kiện kể trên thì biện pháp buộc tháo dỡ, di dời phần diện tích lấn, chiếm nên được áp dụng nhằm buộc chủ thể lấn, chiếm phải chịu trách nhiệm đối với hành vi sai trái của mình, đồng thời cũng hướng đến mục đích ngăn chặn chung[13]. Việc xử lý hành vi lấn, chiếm được thực hiện dựa trên nguyên tắc cân bằng lợi ích của chủ đất và những khó khăn của bên lấn, chiếm nếu buộc họ phải dỡ bỏ công trình lấn, chiếm. Nếu việc lấn, chiếm là vô ý và ở mức độ nhỏ, đồng thời chi phí di dời, tháo dỡ là đáng kể thì nên theo hướng buộc bên lấn, chiếm chỉ phải bồi thường thiệt hại. Ngược lại, nếu việc lấn, chiếm là có chủ ý thì Tòa án sẽ áp dụng biện pháp buộc tháo dỡ phần diện tích lấn, chiếm.
Nguyễn Xuân Quang - Ngô Khánh Tùng
[1] Lưu Quang Anh, Các phương thức bảo vệ quyền sở hữu trong Bộ luật Dân sự năm 2015, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, năm 2016, tr.61.
[2] Xem: Điều 185 Bộ luật Dân sự năm 2015.
[3] Xem: Khoản 2 Điều 26 Bộ luật Fv88 com Nhà Cái Fv88 dân sự năm 2015.
[4] Bản án số 67/2023/DS-PT ngày 08/8/2023 của Toà án nhân dân tỉnh V về việc tranh chấp ranh giới quyền sử dụng đất.
[5] Hướng xử lý này không đúng với yêu cầu của nguyên đơn, tuy nhiên đảm bảo bản án được thi hành trên thực tế
[6] Xem: Khoản 3 Điều 45 Bộ luật Fv88 com Nhà Cái Fv88 dân sự năm 2015.
[7] Xem thêm: Điều 7 Bộ luật Dân sự năm 2015.
[8] Olivia L. Weeks, “Much Ado about Mighty Little – North Carolina and the Application of the Relative Hardship Doctrine to Encroachments of Permanent Structures on the Property of Another”, Campbell University School of Law, Vol. 12, Issue 1, 1989, p.77-78.
[9] George H. Bostock Jr., “The Doctrine of Relative Hardship in Pennsylvania”, Dickinson Law Review, Vol. 59, Issue 3, 1955, p.244.
[10] https://www.fedlex.admin.ch/eli/cc/24/233_245
_233/en, truy cập ngày 31/5/2024. Xem thêm: Đỗ Văn Đại, Lương Văn Lắm, tlđd (22), truy cập ngày 31/5/2024.
[11] A. J. Van Der Walt, “Replacing Property Rules with Liability Rules: Encroachment by Building”, South African Law Journal, Vol. 125, No. 3, 2008, p. 608-610.
[12] A. J. Van Der Walt, tlđd (28), p.612-614.
[13] Olivia L. Weeks, tlđd (25), p.84.
Bài viết chưa có bình luận nào.